İÇİNDEKİLER
1. GİRİŞ ... 4
1.1. Önsöz... 4
1.2. Çerçeve... 4
1.3. AB ile Türkiye arasındaki ilişkiler ........................................................................................ 5
2. SİYASİ KRİTERLER... 6
2.1. Demokrasi ve hukukun üstünlüğü......................................................................................... 6
2.2. İnsan hakları ve azınlıkların korunması .............................................................................. 13
2.3. Bölgesel konular ve uluslararası yükümlülükler................................................................. 32
3. EKONOMİK KRİTERLER................................................................................................... 33
3.1. İşleyen bir piyasa ekonomisinin varlığı .............................................................................. 33
3.2. Birlik içinde rekabetçi baskı ve piyasa güçleri ile baş edebilme kapasitesi........................ 37
4. ÜYELİK YÜKÜMLÜLÜKLERİNİ ÜSTLENEBİLME YETENEĞİ .................................. 39
4.1. Fasıl 1: Malların Serbest Dolaşımı...................................................................................... 40
4.2. Fasıl 2: İşçilerin Serbest Dolaşımı ...................................................................................... 42
4.3. Fasıl 3: İş Kurma Hakkı ve Hizmet Sunumu Serbestisi...................................................... 42
4.4. Fasıl 4: Sermayenin Serbest Dolaşımı ................................................................................ 43
4.5. Fasıl 5: Kamu Alımları... 45
4.6. Fasıl 6: Şirketler Hukuku ... 46
4.7. Fasıl 7: Fikri Mülkiyet Hukuku........................................................................................... 47
4.8. Fasıl 8: Rekabet Politikası................................................................................................... 49
4.9. Fasıl 9: Mali Hizmetler ... 49
4.10. Fasıl 10: Bilgi Toplumu ve Medya ................................................................................... 51
4.11. Fasıl 11: Tarım ve Kırsal Kalkınma.................................................................................. 53
4.12. Fasıl 12: Gıda Güvenliği, Veterinerlik ve Bitki Sağlığı Politikası.................................... 54
4.13. Fasıl 13: Balıkçılık ... 56
4.14. Fasıl 14: Taşımacılık Politikası ......................................................................................... 57
4.15. Fasıl 15: Enerji ... 59
4.16. Fasıl 16: Vergilendirme... 60
4.17. Fasıl 17: Ekonomik ve Parasal Politika............................................................................. 61

TR TR 3

4.18. Fasıl 18: İstatistik ... 62
4.19. Fasıl 19: Sosyal Politika ve İstihdam ................................................................................ 63
4.20. Fasıl 20: İşletme ve Sanayi Politikası ............................................................................... 65
4.21. Fasıl 21: Trans-Avrupa Ağları .......................................................................................... 66
4.22. Fasıl 22: Bölgesel Politika ve Yapısal Araçların Koordinasyonu..................................... 67
4.23. Fasıl 23: Yargı ve Temel Haklar ....................................................................................... 69
4.24. Fasıl 24: Adalet, Özgürlük ve Güvenlik............................................................................ 73
4.25. Fasıl 25: Bilim ve Araştırma ............................................................................................. 78
4.26. Fasıl 26: Eğitim ve Kültür................................................................................................. 79
4.27. Fasıl 27: Çevre ... 80
4.28. Fasıl 28: Tüketicinin ve Sağlığın Korunması.................................................................... 82
4.29. Fasıl 29: Gümrük Birliği ................................................................................................... 84
4.30. Fasıl 30: Dış İlişkiler ... 85
4.31. Fasıl 31: Dış, Güvenlik ve Savunma Politikası................................................................. 86
4.32. Fasıl 32: Mali Kontrol ... 88
4.33. Fasıl 33: Mali ve Bütçesel Hükümler................................................................................ 89
İSTATİSTİKİ EK... 90

TR TR 4

1. GİRİŞ
1.1. Önsöz
Aralık 1997 tarihli Lüksemburg Zirvesi Sonuç Bildirgesini takiben, Komisyon, Konseye ve
Parlamentoya düzenli olarak rapor sunmaktadır.

Türkiye’nin, AB üyeliğine hazırlık sürecinde kaydettiği ilerleme hakkındaki bu Rapor, büyük
ölçüde önceki raporlardaki yapıyı takip etmektedir.

Raporda:
-Birlik ve Türkiye arasındaki ilişkilere kısaca değinilmekte;
-üyelik için karşılanması gerekli siyasi kriterler açısından Türkiye’deki durum incelenmekte;
-üyelik için karşılanması gerekli ekonomik kriterler açısından Türkiye’deki durum
incelenmekte;
-Türkiye’nin üyelik yükümlülüklerini, diğer bir ifadeyle, Antlaşmalar, ikincil mevzuat ve
Birlik politikalarından oluşan AB müktesebatını üstlenme kapasitesi gözden geçirilmektedir.
Bu Rapor, Ekim 2008 başından Eylül 2009 ortasına kadar olan dönemi kapsamaktadır.
İlerleme, alınan kararlar, kabul edilen mevzuat ve uygulanan tedbirler temelinde
değerlendirilmiştir. Kural olarak, hazırlık aşamasında olan veya TBMM’de kabul edilmeyi
bekleyen mevzuat ve düzenlemeler dikkate alınmamıştır. Bu yaklaşım, tüm raporların eşit ve
objektif bir şekilde değerlendirilmesine olanak tanımaktadır.
Rapor, Komisyon tarafından toplanmış ve incelenmiş bilgilere dayanmaktadır. Buna ilaveten,
Türkiye Cumhuriyeti Hükümetinin ve Üye Devletlerin katkıları, Avrupa Parlamentosu
raporları1 ve çeşitli uluslararası kuruluşlardan ve sivil toplum kuruluşlarından gelen bilgiler
dâhil olmak üzere, pek çok kaynaktan faydalanılmıştır.
Komisyon, bu Rapordaki teknik incelemeye dayanarak, genişlemeye ilişkin ayrı bir
Bildirimde2 Türkiye hakkında ayrıntılı sonuçlara varmıştır.

1.2. Çerçeve

Aralık 1999 tarihli Helsinki Zirvesinde Türkiye’ye aday ülke statüsü verilmiştir. Türkiye ile
katılım müzakereleri Ekim 2005’te başlamıştır.

Türkiye ile o tarihteki AET arasında Ortaklık Anlaşması 1963 yılında imzalanmış ve Aralık
1964’te yürürlüğe girmiştir. Türkiye ve AB, 1995 yılında bir gümrük birliği oluşturmuşlardır.
1 Türkiye Raportörü Sayın Oomen-Ruijten’dir.
2 Genişleme Stratejisi ve Başlıca Zorluklar 2009-2010 (COM (2009) 533, 14. 10. 2009).

TR TR 5

1.3. AB ile Türkiye arasındaki ilişkiler

Türkiye ile katılım müzakereleri sürdürülmüştür. Hazırlık niteliğindeki analitik evrede,
münferit fasıllarda müzakerelere başlamak için gerekli hazır olma düzeyi tarama raporlarına
dayanarak değerlendirilmiştir. Toplam 33 tarama raporundan biri Komisyon tarafından
Konseye sunulmayı beklerken, dokuzu Konseyde görüşülmektedir.

Bugüne kadar on bir fasıl (Bilim ve Araştırma, İşletme ve Sanayi Politikası, İstatistik, Mali
Kontrol, Trans-Avrupa Ağları, Tüketicinin ve Sağlığın Korunması, Fikri Mülkiyet Hukuku,
Şirketler Hukuku, Bilgi Toplumu ve Medya, Sermayenin Serbest Dolaşımı ve Vergilendirme)
müzakereye açılmış olup, bunlardan biri (Bilim ve Araştırma) geçici olarak kapatılmıştır.
Aralık 2006 tarihli Konsey Kararı3 halen yürürlüktedir.

AB ile Türkiye arasındaki güçlendirilmiş siyasi diyalog devam etmiştir. Siyasi diyalog
toplantıları Mart 2009’da bakanlar seviyesinde, Şubat ve Temmuz 2009’da ise siyasi
direktörler seviyesinde yapılmıştır. Bu toplantılarda, Türkiye’nin Kopenhag Siyasi Kriterleri
çerçevesinde karşılaştığı başlıca zorluklara odaklanılmış, Katılım Ortaklığı Belgesi
önceliklerini yerine getirme yönünde kaydedilen ilerleme değerlendirilmiştir. Irak, İran, Orta
Doğu ve Kafkaslar gibi AB ve Türkiye’nin ortak ilgi alanına giren bölgelere ilişkin dış
politika konuları da düzenli olarak görüşülmüştür. Rapor döneminde, Türkiye’den Avrupa
kurumlarına bir dizi üst düzey ziyaret gerçekleştirilmiştir.

AT-Türkiye gümrük birliği, 2008’de 100 milyar avro’yu aşan AB-Türkiye ikili ticaretinin
daha fazla artmasına katkıda bulunmuş, böylelikle Türkiye’nin AB’nin yedinci en büyük
ticari ortağı olmasını sağlamıştır. Türkiye’nin toplam ticaretinin yarıya yakını AB ile
gerçekleşmektedir. AB, Türkiye’den, Güney Kıbrıs Rum Yönetimine yönelik taşımacılık
alanındaki kısıtlamalar da dâhil olmak üzere, malların serbest dolaşımı konusunda geriye
kalan tüm kısıtlamaları kaldırmasını talep etmiştir. Türkiye’nin, ithalat lisansları, AB’de
serbest dolaşımda olan üçüncü ülke mallarının ithalatı üzerindeki kısıtlamalar, devlet
yardımları, fikri mülkiyet haklarının etkili biçimde uygulanması ve korunma tedbirlerinin
kullanılması gibi ticarete yönelik teknik engellerin kaldırılması yönünde verdiği bir dizi
taahhüt hâlâ yerine getirilmemiştir. Türkiye’nin, uzun süreden beri devam eden canlı
büyükbaş hayvan, sığır türü ve diğer hayvan ürünleri üzerindeki ithalat yasağı konusunda
ilerleme kaydedilmemiştir.

AB, Şubat 2008’de kabul edilen Katılım Ortaklığı Belgesi vasıtasıyla reform önceliklerine
ilişkin olarak yetkili otoritelere rehberlik yapmaktadır. Söz konusu reform önceliklerindeki
ilerleme, Ortaklık Anlaşması uyarınca oluşturulan yapılar aracılığıyla izlenmekte ve teşvik
edilmektedir. Ortaklık Komitesi Mart 2009’da, Ortaklık Konseyi ise Mayıs 2009’da
toplanmıştır. Kasım 2008’den bu yana sekiz sektörel alt komite toplantısı düzenlenmiştir.
Türkiye, kısa bir süre önce, AT ile bir geri kabul anlaşması imzalanmasına ilişkin resmi
müzakerelere tekrar başlamayı kabul etmiştir.

Mali yardım konusunda, Türkiye’ye, 2009 yılında Katılım Öncesi Mali Yardım Aracından
(IPA) yaklaşık 567 milyon avro tahsis edilmiştir. Ulusal düzeydeki bütün programlar (beş
3 Söz konusu Karar, Türkiye’nin Güney Kıbrıs Rum Yönetimine yönelik kısıtlamaları ile bağlantılı sekiz fasılda müzakerelerin açılmamasını ve Ortaklık Anlaşmasına Ek Protokolün Türkiye tarafından tamamen uygulandığı Komisyon tarafından teyit edilinceye kadar hiçbir faslın geçici olarak kapatılmamasını öngörmektedir.

TR TR 6

IPA bileşeninin tümünü kapsayan) için stratejik çok yıllı çerçeveyi belirleyen 2009 – 2011
Çok Yıllı Endikatif Planlama Belgesi, 29 Temmuz 2009 tarihinde Komisyon tarafından kabul
edilmiştir. AB’nin desteği, siyasi reformlarla doğrudan ilgili yargı kurumlarına ve kanun
uygulayıcı kurumlara, öncelikli alanlarda AB müktesebatının kabul edilmesine ve
uygulanmasına, ekonomik ve sosyal kalkınmaya ve kırsal kalkınmaya odaklı olmaya devam
etmektedir. Ayrıca Türkiye, IPA kapsamında bir dizi bölgesel ve yatay programdan istifade
etmektedir.

Sivil Toplum İmkânları kapsamında sivil toplumun geliştirilmesine yönelik AB mali desteği,
özellikle sosyal diyalog ve sosyal içerme, kültür, cinsiyet, çocuklar ile bölgesel konularda ve
sivil toplum kuruluşlarının yönetim ve iletişim yeteneklerinin artırılması konusunda
sağlanmıştır. Sivil toplum diyaloğu kapsamında, Türkiye’nin AB programlarına katılımı
ortaklaşa finanse edilmiş ve medya, gençlik, akademik kurumlar, yerel idareler, kültür
merkezleri/örgütleri ve sivil toplum kuruluşları gibi alanlardaki projeler desteklenmiştir.
Türkiye, IPA kriz müdahale paketi kapsamında, çok yararlanıcılı programlarda Türkiye için
açılan özel bir tahsisat vasıtasıyla IPA ulusal fonlarının 52,5 milyon avro’luk kısmından
faydalanmaktadır. Bu tahsisat, enerji verimliliği yatırımlarını, yenilenebilir enerji kaynaklarını
ve KOBİ’ler tarafından yürütülen AB uyum çalışmalarını desteklemektedir. Türkiye,
bankacılık sektörünün denetimini güçlendirmek amacıyla, çok yararlanıcılı fonlardan da
faydalanmaktadır.

IPA kapsamındaki yardım, merkezi olmayan yönetim vasıtasıyla uygulanmakta, bir başka
ifadeyle Komisyon tarafından yürütülen bir akreditasyon süreci sonucunda Türk otoritelerince
yönetilmektedir. Ekim 2008 ile Temmuz 2009 arasında Türkiye, IPA’nın I ila IV.
bileşenlerinin yönetimini üstlenmiştir ve programların uygulanması için ilgili Finansman
Anlaşmaları imzalanmıştır. IPA uygulaması, IPA Çerçeve Anlaşmasının onaylandığının
bildirilmesiyle Aralık 2008’de hukuki dayanağa kavuşmuştur. Türkiye’nin, IPA’nın V.
bileşeni olan kırsal kalkınma bileşeni altındaki yönetim yetkisi devri hazırlıklarını
tamamlaması, izlemeyle ilgili olanlar da dâhil olmak üzere sistemin zayıflıklarının giderilmesi
üzerinde yoğunlaşması, proje ve program döngülerinin kalitesini ve etkinliğini daha fazla
artırması gerekmektedir.

2. SİYASİ KRİTERLER

Bu bölümde, Türkiye’nin, demokrasiyi, hukukun üstünlüğünü, insan haklarını, azınlıklara saygıyı ve azınlıkların korunmasını güvence altına alan kurumlarda istikrarın sağlanmasını gerektiren Kopenhag Siyasi Kriterlerinin karşılanması bakımından kaydettiği ilerleme incelenmektedir. Ayrıca, uluslararası yükümlülüklere uyulmasına, bölgesel işbirliğine ve genişleme ülkeleriyle ve üye devletlerle iyi komşuluk ilişkileri kurulmasına verilen önem de izlenmektedir.

2.1. Demokrasi ve hukukun üstünlüğü

Bir suç örgütü olduğu iddia edilen Ergenekon’la ilgili soruşturmalar devam etmiştir. Suçlamalar, Hükümeti devirmeye ve silahlı isyana teşvike teşebbüsü içermektedir. Soruşturmalar sırasında silah ve cephane ele geçirilmiştir. Ekim 2008’de başlayan ilk dava devam etmektedir. Üç emekli generalin ve eski bir jandarma komutanının da içinde bulunduğu 56 şüpheliyi kapsayan ikinci iddianame Mart 2009’da mahkemeye
sunulmuştur. 52 şüpheliyle ilgili üçüncü bir iddianame de Temmuz ayında mahkemeye sunulmuştur. Bu iki  iddianame de Temmuz 2009’da başlayan ve halen devam etmekte olan tek bir dava altında incelenmektedir.

TR TR 7

Bu, Türkiye’de, bir darbe teşebbüsünü derinlemesine inceleyen ilk davadır ve demokratik kurumları istikrarsızlaştırmayı amaçladığı iddia edilen bir suç örgütü hakkında yürütülen en geniş kapsamlı soruşturmadır. Bunun yanı sıra eski bir Genelkurmay Başkanı da ilk kez, kendi isteğiyle, tanık sıfatıyla ifade vermiştir. Tüm şüpheliler için, etkili adli güvenceler hakkında kaygılar oluşmuştur (Bkz. Yargı Sistemi).

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından Kasım 2007’de açılan, Demokratik Toplum Partisinin (DTP) kapatılması davası Anayasa Mahkemesinde devam etmektedir. Parti, ülkenin bölünmezliğine ve bütünlüğüne karşı faaliyetlerde bulunmakla suçlanmaktadır. DTP, TBMM’de, ülkenin Güneydoğu Anadolu Bölgesinden 20 milletvekiliyle temsil edilmektedir. 14 Mart 2009 tarihinde Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu, siyasi partilerin kapatılmasıyla ilgili Türk mevzuatı hakkındaki görüşünü yayımlamıştır. Söz konusu Komisyon,
Anayasanın 68’inci ve 69’uncu maddelerinin ve Siyasi Partiler Kanununun ilgili hükümlerinin bir bütün olarak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 11’inci maddesiyle (toplanma ve örgütlenme özgürlüğü)4 uyumlu olmayan bir sistem oluşturduğu sonucuna varmıştır. Türk makamları henüz mevzuatı uygun biçimde değiştirmemişlerdir.

Sonuç olarak, bir suç örgütü olduğu iddia edilen Ergenekon’la ilgili soruşturma, subayların aleyhinde de olmak üzere, ağır suçlamalarda bulunulmasına yol açmıştır. Bu dava, Türkiye için, demokratik kurumlarının düzgün işleyişine ve hukukun üstünlüğüne olan güveni güçlendirmek açısından bir fırsattır. Bu bağlamdaki yargı sürecinde, özellikle sanık hakları bakımından, hukuka uygun usullere saygı gösterilmesi önemlidir.

Türkiye’nin, siyasi partilerle ilgili mevzuatını hâlâ Avrupa standartlarına uygun hale getirmesi gerekmektedir.

Anayasa

Anayasa reformu konusundaki siyasi ve toplumsal tartışma devam etmiştir. Pek çok alanda daha fazla demokratikleşmeyi mümkün kılmak ve Avrupa standartlarıyla uyumlu temel özgürlükleri daha güçlü biçimde güvence altına almak için, 1980 askeri darbesi sonrasında hazırlanan Anayasanın değiştirilmesi gerektiği konusunda, tüm ülkede, giderek artan bir bilinçlenme söz konusudur. Anılan temel özgürlükler, örneğin, siyasi partilerle ilgili kuralları, Ombudsmanlık kurumunu, Türkçe dışındaki dillerin kullanılmasını ve sendikal hakların geliştirilmesini içermektedir. Bununla birlikte, anayasa reformuyla ilgili olarak, siyasi partiler arasında bir uzlaşma sağlanamamıştır. Bir grup akademisyen tarafından anayasal reformları içeren bir taslağın 2008 yılında hazırlanması sonrasında herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Hükümet, defalarca ifade etmesine rağmen, ne bir anayasa değişikliği taslağı sunmuş ne de bu amaçla istişareye dayalı metodolojik bir yaklaşım önermiştir.

Parlamento

Mart 2009’da, TBMM’de, istişari nitelikte Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu kurulmuştur (Bkz. Kadın Hakları).

Bununla birlikte, TBMM İçtüzüğünü geliştirme çalışmaları henüz tamamlanmamıştır. Şubat ayında,

İçtüzük

Uzlaşma Komisyonu tarafından bir teklif taslağı hazırlanmıştır.
4 Venedik Komisyonu, Türkiye’deki durumun Avrupa’daki ortak uygulamadan aşağıdaki açılardan farklı olduğunu tespit etmiştir:

a) Siyasi partilerin anayasallığına yönelik olarak, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Venedik Komisyonu tarafından meşru kabul edilenlerin çok ötesine geçen, uzun bir maddi kriterler listesi bulunmaktadır;

b) Siyasi partilerin yasaklanması ya da kapatılması kararlarının, diğer Avrupa ülkelerindekine
kıyasla daha keyfi ve demokratik kontrole daha az tabi olarak alınmasına neden olan bir prosedür bulunmaktadır;

c) Parti kapatmayla ilgili kuralların, başka hiçbir Avrupa ülkesinde benzeri olmayan biçimde uygulanmasına ve bunun olağanüstü bir tedbir olarak değil de, Anayasanın yapısal ve işlevsel bir parçası olarak kabul edilmesine neden olan bir gelenek mevcuttur.

TR TR 8

Cumhurbaşkanı

Büyük siyasi partiler arasındaki ihtilaflı yaklaşımlara rağmen, Cumhurbaşkanı, siyasi partiler ve sivil toplum arasındaki diyaloğun artırılmasını ve devlet kurumlarının sağlıklı biçimde işlemesini teşvik etmek amacıyla çaba sarf etmiştir. Türkiye’nin AB’ye katılım sürecinin önemini tekrar tekrar hatırlatmış ve AB ile bağlantılı reformların hızlandırılması için çağrıda bulunmuştur. Cumhurbaşkanı, dış politikada etkin bir rol üstlenmeye
devam etmiş ve çok sayıda dış geziye çıkmıştır. Bir Türkiye Cumhurbaşkanı tarafından 33 yıl aradan sonra ilk kez gerçekleştirilen Irak seyahati, Kürt meselesiyle ilgili olarak olumlu bir atmosfer oluşmasına katkıda bulunmuştur (Bkz. Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerindeki Durum).


Hükümet

Mart ayındaki yerel seçimleri müteakip oluşturulan yeni Kabine ile Hükümet, AB katılım sürecinin ve siyasi reformların devam ettirilmesi konusundaki kararlılığını ifade etmiştir. Katılım Ortaklığı Belgesi gereğince, Aralık 2008’de, AB Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Ulusal Programı (UP) kabul etmiştir. Hükümet, Ocak 2009’da, katılım müzakerelerinin başlamasından beri ilk kez Devlet Bakanı statüsünde tam zamanlı bir AB Başmüzakerecisi atamıştır. Başmüzakereci, katılım müzakereleriyle ilgili olarak, hazırlıkların
etkinliğini ve bakanlıklar arasındaki koordinasyonu artırmıştır. Ayrıca, sivil toplumu da içeren paydaşlarla toplantılar düzenlemiş, böylelikle müzakere sürecine katılımı ve bu sürecin daha iyi anlaşılmasını teşvik etmiştir.

Türkiye’nin, AB konularıyla ilgili temel koordinasyon kurumu olan Avrupa Birliği Genel Sekreterliği (ABGS), Başmüzakereciye bağlanmıştır. Başmüzakereci tarafından hazırlanan ve Haziran ayında kabul edilen Kanunla ABGS’ye daha fazla ve daha açık sorumluluklar verilmiştir. Personel sayısı önemli ölçüde artırılmış, yeni bir Genel Sekreter atanmıştır. Yeni yapılanmanın, ABGS’nin daha etkin biçimde işlemesini sağlaması beklenmektedir.
Devlet Bakanı ve Başmüzakereci, Dışişleri Bakanı, Adalet Bakanı ve İçişleri Bakanından oluşan Reform İzleme Grubu, Kabinenin yeniden kurulmasından sonra daha düzenli biçimde −her iki ayda bir− toplanmıştır. Grup, reform sürecine önemli destek sağlamıştır.
Bununla birlikte, bu çabaların daha somut bir ilerlemeye dönüşmesi gerekmektedir. Hükümetin aldığı güçlü halk desteğine ve TBMM’deki büyük çoğunluğa rağmen, siyasi reformlarla ilgili olarak sağlanan somut ilerleme genel olarak sınırlıdır.
Yerel yönetimler konusunda, tüm Türkiye’de belediye, il özel idaresi ve köy ve mahalle meclisleri seçimleri 29 Mart 2009 tarihinde yapılmıştır. Seçimler, seçmenin seçim sürecine güvenini ortaya koyan % 85’lik katılım oranıyla, özgür ve adil biçimde gerçekleştirilmiştir.
Bununla birlikte, seçim öncesi dönemde, Yüksek Seçim Kurulu, oy kullanabilmek için gerekli belgeler, engellilerin oy vermesi ve sandık görevlilerinin başörtüsü takma yasağıyla ilgili bir dizi tartışmalı karar almıştır. Belediye başkanı seçilen kadın sayısı çok düşüktür5 (Bkz. Kadın Hakları).

Özellikle, halkın yerel yönetime katılımını artırmak için bir platform olarak görülen işlevsel kent konseyleri oluşturulmasıyla ve yine halkın katılımını artırmak amacıyla demokratik yönetişim mekanizmalarının geliştirilmesiyle ilgili olarak, yerel yönetimlere yetki devri konusunda ilerleme kaydedilmemiştir. 5 Büyük bölümü DTP tarafından desteklenmiştir.

TR TR 9

Başta yerel yönetimlerin iç ve dış denetimleri olmak üzere şeffaflık, hesap verebilirliğin artırılması açısından büyük önem taşımaktadır. Bazı belediyeler, belediye kararlarını, özellikle imar planlarıyla ilgili olanları, halkın erişimine açmak konusunda isteksiz davranmaktadır. Bu bağlamda, Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu, bilgi edinme taleplerini yerine getirmemesi nedeniyle Ankara Büyükşehir Belediyesi hakkında Aralık
2008’de savcılığa suç duyurusunda bulunmuştur. Sonuç olarak, tüm ülkede özgür ve adil bir yerel seçim yapılmıştır. AB ile bağlantılı reformlarla ilgili olarak,
tam zamanlı bir Başmüzakereci atanması kararı ve Ulusal Programın kabulü olumlu gelişmelerdir. Ancak, siyasi ve anayasal reformların etkin biçimde uygulanması konusunda ilerlemenin az olduğu söylenebilir.

Partiler arasında diyaloğun ve uzlaşmacı anlayışın bulunmamasının bu konuda olumsuz etkileri olmaktadır.

Yerel yönetimlerle ilgili olarak, yetki devri ve yerel yönetişim mekanizmalarının güçlendirilmesi de dâhil olmak üzere çok sayıda konu henüz ele alınmamıştır.
Kamu yönetimi Kamu yönetimi reformu konusunda, Bakanlar Kurulu Temmuz 2009’da, idarenin vatandaşlara daha iyi kamu hizmeti sunmasına yönelik esas ve usulleri belirleyen bir Yönetmelik yayımlamıştır. Bu esas ve usuller, e-hizmet ve bilgi sunumunun geliştirilmesi, hizmet standartları oluşturulması ve engellilere yönelik tedbirler
alınması konularına odaklanmaktadır. 170 yönetmelik basitleştirilmiş ve 421 idari düzenleme yürürlükten kaldırılmıştır.

Bununla birlikte, bürokratik işlemlerin azaltılması, düzenleyici etki analizleri yapılması, idari usuller oluşturulması, şeffaflığın artırılması ve politika oluşturma ve koordinasyon sistemlerinin geliştirilmesi gibi bir dizi önemli sorun devam etmektedir.
Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanununun uygulanmasıyla ilgili kaygılar bulunmaktadır.

Tüm kamu kurumlarında özerk birimler hâlinde etkili ve işlevsel bir iç denetim sistemi kurulması tamamlanamamıştır.

Bu bağlamda, mali yönetimin ve politika oluşturmanın temel unsurları olan strateji geliştirme birimlerinin güçlendirilmesi gerekmektedir.

Kamu hizmeti sistemi konusunda çok sınırlı ilerleme kaydedilmiştir. İnsan kaynakları yönetimini modernize etmek ve ayrıca şeffaflığa, hesap verebilirliğe ve liyakate dayalı kariyer perspektiflerine dayanan tutarlı bir personel politikası çerçevesi oluşturmak için bir kamu yönetimi reformu yapılması gereklidir. Kamu yönetimi reformu, gerektiğinde, atama ve terfi sisteminin siyasileşmesini engelleyecek yasal güvenceleri de içermelidir.
Aralık 2008’de, Anayasa Mahkemesi, devletin idari birimleriyle vatandaşlar arasında bir köprü görevi görecek olan Ombudsmanlık sisteminin kurulmasına ilişkin Kanunu iptal etmiştir (Bkz. İnsan Haklarının İyileştirilmesi).

Sonuç olarak, kamu yönetimi reformu konusunda çok sınırlı bir ilerleme kaydedilmiştir. Özellikle, kamu hizmetinin modernleştirilmesi konusunda önemli çalışmaların yapılması gerekmektedir. Öncelikler arasında, bürokratik işlemlerin azaltılması ve yönetimin sadeleştirilmesinin teşvik edilmesinin yanı sıra profesyonel,
bağımsız, hesap verebilir, şeffaf ve liyakate dayalı bir kamu hizmetinin daha fazla geliştirilmesi bulunmaktadır.

Güvenlik güçlerinin sivil denetimi Haziran 2009’da, TBMM, askeri personelin barış zamanında, askeri darbe teşebbüsü, milli güvenlikle ilgili suçlar ve organize suçlar da dâhil olmak üzere, Ceza Muhakemesi Kanununun 250’nci maddesine göre ağır ceza mahkemelerinin yargı yetkisindeki suçlardan, sivil mahkemelerce yargılanmasını öngören bir Kanun çıkarmıştır. Bunun yanında, yeni Kanun, askeri mahkemelerin barış zamanında sivilleri yargılayabilmesine yönelik kalan yetkilerini de kaldırmak suretiyle Türkiye’deki uygulamayı AB’dekiyle uyumlu hale getirmiştir. Ana Muhalefet Partisi CHP, yeni Kanunun iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Dava devam etmektedir.
Hükümet, Mart 2009’da Jandarma Teşkilatı Görev ve Yetkileri Yönetmeliğini değiştirmiştir.

Yeni Yönetmelik, jandarma ve polisin kentsel ve kırsal alanlardaki yetkilerini açıkça düzenlemektedir. Yönetmelik, hâlihazırda valilerin sorumluluğu altında uygulanmaktadır.
Bununla birlikte, Silahlı Kuvvetlerin bazı kıdemli mensuplarının, Hükümet aleyhine faaliyetlere katıldıkları iddia edilmiştir. Beş generalin de içinde bulunduğu 19 emekli subay ve beş muvazzaf subay, Ergenekon davasında askeri darbe teşebbüsü de dâhil olmak üzere çeşitli suçlarla itham edilmişlerdir (Yukarı bkz.).

Güneydoğu Anadolu Bölgesinde 1990’larda yapılan yargısız infazlarla ilgili olarak gerçekleştirilen soruşturma sonucunda bir jandarma albay, altı kişiyle birlikte tutuklanmıştır. Askeri mahkemelerin yargılama yetkileriyle ilgili adli uygulamanın, AB’deki uygulamayla uyumlu olması gerekmektedir. Şemdinli davasında6 iki astsubayın ve bir PKK muhbirinin yargılanmasına, Yargıtayın, ilk derece mahkemesinin 39 yıl hapis cezası kararını bozması ve davayı askeri mahkemeye göndermesi sonrasında devam edilmektedir. Sanıklar, Van Askeri Mahkemesinin kararının ardından, dava devam ederken serbest bırakılmıştır (Bkz. Yargı Sistemi).

Silahlı Kuvvetler, resmi ve gayri resmi mekanizmalar yoluyla, uygun olmayan şekilde siyasi nüfuz kullanmaya devam etmiştir. Silahlı Kuvvetlerin kıdemli mensupları, çeşitli vesilelerle Kıbrıs, etnik köken, Güneydoğu meselesi, laiklik, siyasi partiler ve diğer askeri olmayan konular dâhil olmak üzere yetki alanları dışında kalan iç ve dış politika konularında görüşlerini açıklamışlardır. Genelkurmay, siyasi partilere ve medyada çıkan haberlere kamuoyu önünde defalarca tepki göstermiştir. Nisan ayındaki bir basın açıklaması
sırasında Genelkurmay Başkanı, Ergenekon davası ve iddianamesi hakkında yorumda bulunmuş, dolayısıyla yargıyı baskı altında bırakmıştır. Silahlı Kuvvetlerin bazı kıdemli mensupları, yargılanmakta olan askeri personeli desteklemişlerdir.

Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanununda ya da Milli Güvenlik Kurulu Kanununda hiçbir değişiklik yapılmamıştır. Bu Kanunlar, Türk Silahlı Kuvvetlerinin görev ve yetkilerini belirlemekte ve milli güvenlik kavramını geniş biçimde tanımlayarak Silahlı Kuvvetlere büyük bir hareket alanı vermektedir. Emniyet, asayiş ve destek birimleriyle ilgili olarak imzalanan 1997 EMASYA gizli protokolü hâlâ yürürlüktedir.

Yasamanın, Silahlı Kuvvetler bütçesi ve harcamaları üzerindeki denetiminin güçlendirilmesiyle ilgili olarak hiçbir ilerleme kaydedilmemiştir. Aynı şekilde, ihale projelerinin çoğunun finansmanını sağlayan Savunma Sanayii Destekleme Fonu (SSDF), hâlâ TBMM’nin kontrolünün dışında olan bütçe dışı bir fondur.

TBMM’nin, güvenlik ve savunma politikaları oluşturma yetkisi bulunmamaktadır.
Askeri harcamaların denetimi konusunda, harcama sonrası dış denetim, Anayasaya göre, Sayıştay tarafından yapılabilmektedir. Ancak, bu denetim, muhasebe kayıtlarına dayanmaktadır ve masa başı incelemeleri şeklindedir. Denetçilerin, yerinde inceleme yapmasına izin verilmemektedir.

Ayrıca, Sayıştay Kanunu Tasarısı kabul edilene kadar, Sayıştay, Silahlı Kuvvetlere ait taşınır malların denetimini yapamayacaktır.

6 Sanıklar, Kasım 2005’te Türkiye’nin güneydoğusundaki Şemdinli ilçesinde bir kişinin ölümüne ve başkalarının da yaralanmasına neden olan bombalamayı gerçekleştirmekle suçlanmaktadır. 7 Protokol, sivil makamların talebi olmaksızın, iç güvenlik sebebiyle askeri operasyonların yapılmasını mümkün kılmaktadır.

TR TR 11
Geçen sene, Sayıştay, SSDF’yi denetleme yetkisine sahip olduğu yönünde bir karar almıştır. Ancak uygulama henüz başlamamıştır.
İç denetimle ilgili olarak, güvenlik kurumlarının iç denetime tabi olmasını öngören 2003 tarihli Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu henüz uygulanmamıştır.
Sonuç olarak, özellikle askeri mahkemelerin yargı yetkisinin sınırlanması konusunda bazı ilerlemeler kaydedilmiştir. Ancak, Silahlı Kuvvetlerin bazı kıdemli mensupları yetki alanları dışında kalan konularda açıklamalar yapmışlardır ve savunma harcamaları üzerinde TBMM’nin tam denetiminin temin edilmesi gerekmektedir. Askeri personelin, Ergenekon soruşturmasıyla ortaya çıkan Hükümet karşıtı eylemlere katılmış olduğu iddiası ciddi kaygı uyandırmaktadır.

Yargı sistemi

Hükümet, Ağustos 2009’da Yargı Reformu Stratejisini kabul etmiştir. Bu, onaylanması öncesindeki istişare süreci8 açısından olduğu kadar, içerdiği reformlar için izlenmesi gereken doğru yolu açıkça gösterdiği için de olumlu bir adımdır. Strateji, geniş kapsamlıdır ve yargının bağımsızlığına, tarafsızlığına, verimliliği ve etkililiğine, yönetim sistemine ve yargı mensuplarının mesleki yetkinliğinin artırılmasına ilişkin konuların
yanı sıra, yargıya duyulan güveni artırmak, yargıya erişimi kolaylaştırmak ve ceza infaz sistemini geliştirmek için alınması gereken tedbirleri içermektedir. Ayrıca, Stratejinin uygulanmasına yönelik bir Eylem Planı da kabul edilmiştir.

Yargı personelinin işe alınmasıyla ilgili bazı ilerlemeler kaydedilmiştir. 1 Mayıs 2009 tarihi itibarıyla toplam hâkim sayısı 7.081 (1 Mayıs 2008 tarihinde 6.914), toplam savcı sayısı 4.040’tır (1 Mayıs 2008 tarihinde 3.917).

Bununla birlikte, 1 Mayıs 2009 tarihi itibarıyla toplam 3.875 olan (1 Mayıs 2008 tarihinde 4.166) hâkim ve savcı açığı hâlâ önemli boyuttadır.

Yargının bağımsızlığı, tarafsızlığı ve verimliliği konusundaki kaygılar devam etmektedir. Bağımsızlıkla ilgili olarak, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yapısına9 ya da adalet müfettişlerinin raporlama biçimlerine10 ilişkin ilerleme kaydedilmemiştir. 2007’de çıkan bir yönetmeliğe göre, adalet müfettişleri, mahkemeden, yargı mensuplarının telefon konuşmalarının dinlenmesine yetki veren bir karar talep edebilmektedir. Şemdinli davası devam etmektedir (Bkz. Güvenlik Güçlerinin Sivil Denetimi).

Davanın bugüne kadarki ele alınış biçimi ve daha önce davadan sorumlu olan sivil savcının görevden alınması, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun bağımsızlığı konusunda şüphe doğurmuştur.11

Yargının, Silahlı Kuvvetlerin ve hâkim ve savcı derneklerinin kıdemli üyeleri, yargının önemli davalardaki tarafsızlığını tehlikeye sokabilecek açıklamalar yapmışlardır. Yargının verimliliğiyle ilgili olarak, Kanun 8 Adalet Bakanlığının Strateji Taslağını 2008 ilkbaharında açıklamasından sonra, sivil toplumu da içeren paydaşlarla istişarelerde bulunulmuştur. Yüksek mahkeme üyeleri dâhil olmak üzere, hâkim ve savcılar Strateji Taslağını çeşitli vesilelerle tartışmışlardır.

9 Sadece Yargıtayın ve Danıştayın kıdemli üyelerinin oluşturduğu Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, tüm yargıyı temsil etmemektedir.
10 Hâkim ve savcıların performanslarını değerlendirmekten sorumlu olan adalet müfettişleri Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kuruluna değil Bakanlığa bağlıdır.
11 Bu davada 2006 yılında sivil savcının iddianamesi yayımlanmıştır. İddianame, yüksek rütbeli subaylara yönelik suçlamalar içermektedir. Genelkurmay, iddianameyi eleştirmiş ve anayasal sorumluluk taşıyanları harekete geçmeye davet etmiştir. Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, görevden alma kararını Nisan 2006’da vermiştir.

TAMAMI İÇİN AŞAĞIDAKİ EKLENTİDEN İNDİREBİLİRSİNİZ